Winterslaap of winterrust?

Dieren houden winterslaap, omdat er door de kou aan het eind van het jaar weinig voedsel is. Hierdoor is het lastig om de winter door te komen, want het lichaam warm houden en overleven kost veel energie. En geen eten betekent geen energie. Tijdens slapen verbrandt het lichaam minder energie, waardoor overleven makkelijker is (de hartslag vertraagt en de lichaamstemperatuur daalt). Dus om de winter door te komen gaan deze dieren in een diepe slaap. Dit doen ze natuurlijk niet zomaar. Ter voorbereiding hebben ze in de herfst al extra veel eten gezocht om een goede voorraad aan te leggen. Hoeveel ze eten is afhankelijk van de soort slaap die ze doen. Sommige dieren slapen heel erg diep en zwaar tijdens de winter, dit is een echte winterslaap. Slaapt een dier alleen meer dan normaal, dan noemen we dit winterrust. Dieren in winterrust worden makkelijker en vaker wakker en moeten af en toe nog wat eten.

Slapende dieren in de buurt

Ook dieren in onze eigen omgeving doen aan een winterslaap. Denk bijvoorbeeld aan egels, kikkers, padden en zelfs wespen houden een winterslaap!

Egels slapen graag in een knus huisje, onder bladeren en takken of in een egelhuisje. Hieronder blijven ze lekker warm en droog. Het is opvallend dat oudere egels eerder beginnen aan hun winterslaap dan jongere egels. Dit komt doordat jongere egels nog klein zijn (en goed moeten groeien) en daardoor meer eten nodig hebben. Het aanleggen van de voorraad kost dan ook iets meer tijd. Als ze eenmaal in winterslaap zijn, duurt dit totdat de nachten weer wat warmer zijn. Dat is het moment waarop de egels wakker.

Padden en kikkers zijn koudbloedig en hun lichaamstemperatuur is afhankelijk van de temperatuur waarin ze zich bevinden. Wanneer het koud wordt vertraagt hun lichaam en uiteindelijk wordt het dan tijd voor de winterslaap. Padden zoeken hiervoor een plekje onder de grond, waar ze het warm genoeg vinden en niet meer het gevaar lopen om te bevriezen. Sommige kikkers doen hetzelfde, ook zij maken een holletje in de grond of zoeken een andere droge plek om te schuilen. Toch zijn er ook kikkers die onderwater slapen. Ze verstoppen zich dan op de bodem van het water. Het is zelfs zo dat wanneer het water koud wordt het lichaam van de kikker vertraagt, waardoor hij niet meer met de longen hoeft te ademen. Het zuurstof om te overleven wordt dan uit het water gehaald door de huid.

Wespen kunnen ook een winterslaap houden. Ze doen het niet allemaal, maar er zijn een paar wespen die de winter overleven door een winterslaap te houden. Dit zijn de wespen koninginnen. Zodra het koud wordt gaan ze op zoek naar een plekje om te slapen. Alle andere wespen houden geen winterslaap en komen de winter dan ook niet door. De koningin zoekt haar slaapplaats in zacht hout, onder een boomschors of in de schuur. Tijdens de winterslaap van de koningin kan zij heel koud worden en zelfs bevriezen! Hiervan heeft ze gelukkig helemaal geen last. En als het dan weer warm genoeg wordt in het voorjaar, dan wordt ze gewoon weer wakker en begint ze aan het maken van een nest om haar eitjes in te leggen. Mooi toch?

Wakker worden gemaakt is niet fijn

Wanneer dieren heel diep slapen kan het lijken alsof ze dood zijn, maar waarschijnlijk slapen ze gewoon. Doordat ze heel langzaam ademen is het amper aan ze te merken. Daarnaast voelen ze erg koud aan. Dit komt door de lage lichaamstemperatuur. Dit hoort er allemaal bij. Ze weten zelf heel goed wat ze moeten doen in de winter. Als je ze bijvoorbeeld per ongeluk wekt dan kruipen ze na een tijdje weer terug in het oude nest of ze zoeken een fijn nieuw plekje. Het dromen kan daarna gewoon weer verdergaan! Vind je een slapend dier dan is dit ook de uitgelezen kans om het stilletjes op afstand te bewonderen. Denk er hierbij wel aan dat je het zelf niet lekker vindt om wakker te worden, voordat de wekker afgaat. Dit geldt voor dieren precies zo. Probeer dan ook op te letten als je de tuin opruimt en bladeren opraapt. Hier kunnen egeltjes in verstopt zitten.

Een sociale boef die graag in It Fryske Gea vertoeft

Allereerst is het goed om te weten dat de das na eeuwenlange vervolging bijna was uitgeroeid in Fryslân, maar begin jaren negentig terugkeerde. Met behulp van de Stichting Das & Boom zijn er enkele dassen geherintroduceerd in de buurt van nog bestaande oude burchten. Bij It Fryske Gea was dit op de Delleboersterheide en in het Rysterbosk. Dit zijn mooie plekken voor de das. Ze houden namelijk van droge zandgronden, bosjes en houtwallen. Burchten liggen ook altijd in de buurt van gras/ akkerland en schoonwater, dat biedt voedsel, uitzicht en noodzakelijk drinkwater. Zo ook de burcht op de beelden!

Gelukkig vind je ze tegenwoordig op veel meer verschillende plekken in Fryslân, ook in onze natuurgebieden. Een tijd terug is er een dassenburchttelling geweest van de Provincie Fryslân. We telden er tientallen. Er vanuit gaand dat er in elke burcht één of meerdere dassen leven heb je het al gauw over honderden dieren. Ze leven vaak in families van 3-6 dieren bij elkaar, maar jonge mannetjes gaan op een gegeven moment op ‘zichzelf’ wonen.

Veilig thuis in de dassenburcht

Zoals wij de voordeur achter onze kont dichttrekken voor wat eigen ruimte, zo trekt de das zich terug in zijn dassenburcht. En deze ondergrondse burchten zijn geen kleine optrekjes. Ze worden soms wel tientallen jaren gebruikt, waardoor er steeds verder aan gebouwd wordt. Dassenburchten kennen meestal 3 tot 10 of meer in (en uit)gangen en ze bestaan uit een gangenstelsel van tientallen meters met meerdere ‘kamers’. Voldoende ruimte om te delen met anderen. Het is dan ook geen uitzondering dat dassen samenleven met vossen of konijnen. Ze voorzien de kamers zelfs met nuttige decoratie in de vorm van nestmateriaal. Denk hierbij aan droog gras, mos, blad en dennennaalden. Dit verzamelen ze tijdens droge nachten in de omgeving en trekken het achterwaarts de burcht in.

Aan de buitenkant van, vooral de oude, dassenburchten zie je vaak duidelijke sporen lopen. We noemen dit ook wel wissels. Daarnaast kan je een bewoonde burcht herkennen aan sporen van ‘gemorst’ nestmateriaal. Dit zie je ook duidelijk op bovenstaand filmpje. Hierin schuift de vrouwtjesdas het nestmateriaal bij elkaar met de voorpoten. Dit is waarschijnlijk voor de kraamkamer, want we hebben hier hopelijk te maken met een kraamburcht waar straks jongen worden geboren.

Verdekt opgesteld, maar waardevol voor de natuur

Hoe sociaal de das is in de omgang met andere dieren, zo schuw is hij ten aan zien van de mens. We krijgen ze dan ook maar zelden te zien. Bij onraad of verdachte geluiden en geuren blijft hij binnen. It Fryske Gea communiceert daarom niet over de exacte locaties van dassenburchten. De mens is eeuwenlang een grote vijand geweest van de das en dat zijn dassen nog niet vergeten. Ga daarom ook niet op zoek naar dassenburchten in de natuur!

Wij zijn erg blij met de aanwezigheid van deze grootste marterachtige van Nederland en willen dit graag zo houden. De das is niet alleen erg mooi met zijn zwart/wit gestreepte boevenpak, maar heeft ook een interessante leefwijze, zoals de beelden laten zien. Daarnaast zorgt hij door zijn graverij in bosgebieden voor open plekken, maar ook natuurlijke verjongeng (kiembed) en dus meer gevarieerde bossen. Dit komt onder andere door de pitjes van vruchten / bessenstruiken die hij uitpoept. Dit eet hij graag, maar ook (regen)wormen, kevers, bessen, graan, mais, paddenstoelen, muizen, kikkers… en nog veel meer. Je kan het bijna een alleseter noemen. Helaas soms ook beschermde (weidevogel)eieren.

Voortplanting enzovoorts…

En dan nu de grote hamvraag. Is de vrouwtjesdas die we op de beelden zien drachtig? Dat weten we niet. Dat er iets gaande is, dat wel!

Op de beelden zie je één vrouwtjesdas en twee mannetjes die haar het hof proberen te maken. Dit gaat gepaard met mooie sociale gebaren, zoals konten tegen elkaar aanwrijven, om elkaar heen draaien, paren, maar ook gevechten tussen de mannetjes. ‘Fuort do, dit wyfke is fan my!’, Een duidelijk signaal van één van de mannetjes. Ze besluipen elkaar en wachten af wat het vrouwtje doet. Dassen zijn niet strikt monogaam, maar blijven wel vaak levenslang samen. Het ritueel herhaalt zich dan ook meerdere dagen. Verder zien we het vrouwtje bij de burcht druk in de weer. Ze verzamelt nestmateriaal, maakt ruimte in de burcht en drinkt water uit de sloot. Hard werken maakt dorstig.

Je ziet helaas niet aan het uiterlijk van de das of ze drachtig is. Wel is het de periode van de paartijd. Hierbij moeten we ook vertellen dat de eicel zich meestal in december vastzet, waarna er na zeven weken twee a drie jongen worden geboren. Vaak tussen half januari en maart. De paring op de beelden zorgt dus waarschijnlijk pas voor jongen in 2021. Mochten er nu ook jongen uit het nest komen, dan heeft de bevruchting al in 2019 plaatsgevonden. Pyt houdt, de familie das op gepaste afstand in de gaten en, ons allemaal op de hoogte. Wordt vervolgd!

Het sperwermannetje is een onderdeurtje en qua grootte vergelijkbaar met een kraai. Ze voeden zich met vinken, groenlingen en mezen. Vrouwtjes zijn bijna twee keer zo groot en jagen dan ook op grotere vogels zoals lijsters, Turkse tortels en gaaien. Sperwers gaan doldriest te werkbij de jacht. Met hoge snelheid plukken ze hun prooi uit de lucht, soms gaan ze zo op in het verschalken van hun buiten dat ze met prooi en al tegen boom of ruit aankappen. De sperwers zijn standvogels die in de winter gezelschap krijgen van soortgenoten uit het hogere Noorden. Omdat zij zich doorgaans schuilhouden in de boomkruinen is de winter, als het meeste blad op de grond ligt ,een goede tijd om de vogels waar te nemen. De sparren en dennen in de Schaopedobbe bieden dan nog enige beschutting.

Het prooiaanbod bepaalt hoe het met de sperwer gaat

De sperwer slaat vogels (is het pakken van de prooi) vooral in bossen en tuinen van dorpen. In de winter is de hoog op zijn poten staande vogel zelfs nog weleens op de voedertafel aan te treffen. Met zijn scherpe klauwen heeft de volhardende jager goed grip op zijn roofbuit. Het is trouwens onzin te denken dat roofvogels schuldig zijn aan het uitroeien van hun prooien. Het zijn juist de prooien die bepalen hoe het met de roofvogels gaat. Als er veel voedselaanbod is, leggen ze meer eieren en worden de jongen groot. Bij voedselschaarste legt een sperwerpaartje weleens helemaal geen eieren, net als de buizerd of havik. Soms schakelen ze ook over op andere prooien die wel in voldoende mate voorhanden zijn.

Verstopt in een dichte boom of struik

De sperwer heeft een glijdende vlucht, waarbij hij hoogte verliest. Dit is anders dan de havik die in een rechte lijn blijft vliegen. Daarnaast bouwt een sperwer jaarlijks een nieuw nest, doorgaans wel in de buurt van de oude broedplaats. Vaak is dat nest dicht tegen de stam aan geplaatst of in een dichte struik. De voorkeur gaat uit naar een dicht, jong bos met fijnspar en lariks. Die mix is in de Schaopedobbe voorhanden.

De jongen komen uit de in de piektijd van het uitvliegen van hun hoofdmaal, mezen. In het dichte bos jagen vader en moeder op vogels vanaf een zitplaats die ze steeds verruilen voor een andere hinderlaag. Onderwijl kijken en luisteren ze goed om een geschikte prooi te detecteren. De wintergasten vliegen vanaf maart tot april weer terug naar hun broedplaatsen in Scandinavië en Noord-Rusland.

Populariteit

Na het verbod op giftige landbouwstoffen nam het aantal sperwers weer toe. Sinds 2000 neem het aantal weer af, waarschijnlijk door toename van haviken, een belangrijke concurrent en geduchte vijand van de sperwer, en door een afname van zangvogels in het boerenland en op de Veluwe. Ook het op grote schaal dunnen of kappen van naaldbos werkt niet in het voordeel van deze energieke rover. De sperwer leeft verborgen en is vrij schuw, dat maakt hem lastig te spotten. Het aantal broedparen in Nederland bedraagt zo’n 4000 tot 5000.

Leuk weetje is dat de naam sperwer komt van spreeuwenarend, wat genoeg zegt over zijn vroegere favoriete menu. De overstap naar mezen maakt duidelijk dat de vogel niet al te kieskeurig is.

Meer lezen?

Benieuwd wat Fokke Bosker nog meer te weten is gekomen tijdens zijn tocht door de Schaopedobbe en andere gebieden in It Fryske Gea? Je leest het in de Friesland Post.