In Fryslân zijn nog dertien joodse begraafplaatsen, de meeste liggen bij grote plaatsen zoals Leeuwarden, Bolsward, Sneek, Harlingen en Heerenveen, maar sommige ook ver van de bewoonde wereld zoals die aan de rand van het IJsselmeer bij Tacozijl, het monumentale Rode Dorp bij Noordwolde of die midden tussen de weilanden van Kortezwaag. De oudste joodse begraafplaats is die bij Workum die in 1664 is aangelegd bij de sluis Séburch, de grootste die van Leeuwarden eerst bij het bolwerk in de Prinsentuin, in 1829 is voorzien in een eigen ruimte naar een ontwerp van Lucas Roodbaard bij de algemene begraafplaats.

In het begin lagen de doden onder zerken begraven, later verrezen staande grafstenen als markering. Meestal zijn op deze zogenoemde stèles de gegevens van de doden in het Hebreeuws vermeld, soms ook in Romeinse letters. De joodse jaartelling wijkt nogal af van de in Nederland gebruikelijke en start bij wat voor Joden als begin van de schepping geldt, namelijk 3761 jaar eerder. Soberheid overheerst, uitbundige beelden ontbreken. Joodse begraafplaatsen zijn doorgaans oud, er zijn vaak graven van honderden jaren oud te vinden. Volgens de wetten van het Jodendom zijn begraafplaatsen voor eeuwig en verdienden de doden rust en respect. Alleen in zeer dringende gevallen mogen graven worden verplaatst.

De Joodse gemeenschappen in de provincie bleven na de middeleeuwen relatief klein in omvang, al verrezen er tussen de zeventiende en negentiende eeuw meerdere synagogen. Vaak liggen de joodse begraafplaatsen van oorsprong niet in de bebouwde kom maar aan de rand daarvan of zelfs nog wat verder in het veld. Volgens de joodse religieuze wetten is een lijk onrein. Binnen de grenzen van een dorp of stad is geen plaats voor iets dat onrein is. Een joodse begraafplaats heeft dezelfde heiligheid als een synagoge.

Het is niet ongewoon om een steentje op de stèle achter te laten als teken dat men er is geweest en de doden heeft herdacht. Stenen vergaan immers niet en hebben eeuwigheidswaarde, dat sluit aan bij het eeuwigdurende grafrecht. Tevens staat een steen, die weer en wind kan doorstaan, voor onvergankelijke liefde en eeuwig geloof.

Levi Levy

Van de twee joodse begraafplaatsen in Fryslân die in beheer zijn bij It Fryske Gea heeft die in Noordwolde de oudste papieren. Als pachter van de grond aan de Schapedrift staat in 1773 Levi Levy vermeld, die de grond van de Hervormde gemeente pachtte. Zijn nakomelingen gingen Leefsma heten. Al voor 1786 kon een synagoge aan de Hoofdstraat-West in gebruik worden genomen. Nog geen eeuw later was de Joodse gemeenschap zo sterk afgenomen dat de leden zich bij Heerenveen aansloten.

Er liggen op deze afgelegen plek nog maar drie brokstukken van zerken, waarvan de oudste steen van Jette/Judic Mozes Levi Segal dateert van voor 1811. Achter de beukenhaag, voor de met grillig gevormde eiken en hulst omgeven wat hoger gelegen dodenakker, staat een monument ter herinnering van de joodse oorlogsslachtoffers uit Oost- en Weststellingwerf.

Op het monument staan zo’n veertig namen van in concentratiekampen vermoorde Joden. De plaatsnamen Auschwitz, Sobibor, Kdo, Birkenau, Vught en Monowitz vormen een lugubere landkaart van afschuwelijke plekken waar zij ver van huis stierven. Het is een herinnering die de joodse begraafplaatsen ook levend houden en die de beëindigde levens verbinden met het landschap en de geboortegrond die hen vanouds dierbaar waren. ‘Moge hun ziel gebundeld zijn in de bundel van het eeuwige leven’, luidt de tekst op de zuil. De stilte van de kleine, intieme begraafplaats in Noordwolde past daarbij.

Een plekje waar ik graag kom

Voor Geert van der Laan is het al jaren vaste prik. Nadat hij eerst als medewerker van It Fryske Gea zorg droeg voor het onderhoud van de joodse begraafplaats bij Noordwolde, doet hij dit nu als vrijwilliger. ‘Het is een mooi plekje, waar ik graag kom.’ Als hij zin heeft, gaat hij er graag een paar uur werken. Snoeien, maaien of bladeren opruimen, er is altijd wel wat te doen. ‘Er zitten veel vogels, een specht heeft een gat in een van de bomen gemaakt voor een nest. Een eekhoorn heb ik er ook wel eens gezien. Ik vermaak me er goed.’

Hij vindt het belangrijk dat de plek behouden blijft. ‘Ik vind het een waardevolle historie. In Noordwolde zijn er al zoveel dingen die van belang waren afgebroken of kapot gemaakt. Dit is een deel van de geschiedenis van de streek, dit moet altijd blijven.’ Juist de eenvoud, een begraafplaats die opgaat in het landschap en de natuur, spreekt Van der Laan aan. ‘Het moet niet te veel opvallen.’ Het toegangshek is oud en wordt vervangen, veel meer is niet nodig.

Aan de voet van de Zuiderzeedijk

In 1808 telde de joodse gemeenschap van Lemmer zo’n zeventig zielen. De belangrijke doorvoerhaven tussen het noorden en Amsterdam beschikte over een kleine synagoge. Erg ruim bij kas was de gemeenschap niet. Als gevolg van de economische malaise op het Friese platteland nam het aantal Joden aan het begin van de twintigste eeuw snel af.

In 1802 kocht de joodse gemeenschap grond aan bij Tacozijl voor een eigen begraafplaats aan de voet van de Zuiderzeedijk. De grond lag zo laag dat het water bij stormvloed veelvuldig de begraafplaats overspoelde. In 1876 schonk de burgemeester van Gaasterland een stuk grond grenzend aan de oude begraafplaats dat wat hoger lag. Op het laagst gelegen deel staan 21 grafzerken, op het hogere gedeelte nog eens acht.

In de oksel van de IJsselmeerdijk ligt de begraafplaats beschermd tegen de westenwind door zeewering en een singel met struiken en bomen. De oude zerken zijn groen uitgeslagen van de florerende korstmossen. De wind suist tussen de takken door, kauwtjes kwetteren in de lucht. In de bestrating tekent het patroon van de Davidster zich af. In het midden een monument voor drie bewoners uit Lemmer die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. En een tekst: ‘Gedenken leidt tot verlossing, vergeten tot ballingschap’.

Een mooi contrast

Kees de Haan zit alweer jaren in het bestuur van de stichting Joodse Begraafplaats Tacozijl. Een groep vrijwilligers van deze stichting is actief bij het onderhoud van de begraafplaats. ‘Als architect ben ik gevoelig voor dingen die zich in het landschap manifesteren. De begraafplaats is een verborgen parel die plots opduikt als je over de weg bij de zijl omhoog gaat. De besloten ligging in een weids landschap vormt een mooi contrast. Het is een monument en maakt deel uit van het joodse verhaal. Je ziet aan de zerken dat het oud is.’

Hij omschrijft de begraafplaats, dat ook een Rijksmonumentale status heeft, als een plek van iedereen en niemand. ‘Voor wie er oog voor heeft, is het een waardevolle ontdekking.’ Omdat de plek onderdeel uitmaakt van allerlei Zuiderzeeroutes denkt de stichting aan mogelijkheden om de aandacht van reizigers iets meer op de cultuurhistorische waarde te richten. ‘Misschien een oplaadplek voor fietsen, maar zonder verdere toeters en bellen’, oppert De Haan. ‘Het is mooi oud. De sleetsheid van de grafstenen, het groen van het korstmos, heeft ook waarde.’

Opknapbeurt

Begin van het jaar kwam een afvaardiging van het Nederlands Israëlitisch kerkgenootschap (NIK) bij It Fryske Gea langs. Tijdens dit overleg zijn ook de groene kamers in Tacozijl en Noordwolde bezocht. Voor het onderhoud van de joodse begraafplaatsen heeft de rijksoverheid recent geld beschikbaar gesteld. De begraafplaatsen in Noordwolde en Tacozijl komen beide in aanmerking voor een bijdrage voor een kleine opknapbeurt. It Fryske Gea heeft inmiddels een paar aanpassingen en verfraaiingen in de planning voor dit en komend jaar. Voor Noordwolde betreft het vooral wat kleiner onderhoud bij Tacozijl zou het, in samenspraak met de stichting Joodse Begraafplaats Tacozijl, om grotere ingrepen gaan.

Snoeien en dood hout verwijderen

In Noordwolde is de hulstaanplant direct rondom de begraafplaats de afgelopen jaren te breed uitgedijd. De haagbeplanting krijgt een snoeibeurt en ook de hoge toppen worden teruggezet zodat de rand weer mooier toonbaar is. Daarnaast is er op de eigenlijke begraafplaats opslag van bomen, met name eiken en hulst, geweest. Van origine horen de groene kamers juist in het midden vrij te zijn van opgaande bomen. De opknapbeurt brengt de begraafplaats weer in originele staat terug waardoor de plek beter als dusdanig beleefbaar is. Restanten van een eerdere afzetting bestaande uit betonnen paaltjes met prikkeldraad in de boomrand aan de voorzijde worden verwijderd. Die ogen niet passend bij de bestemming. De houten toegangspoorten, zowel bij de weg naar het herinneringsmonument als die naar de eigenlijke begraafplaats zijn aan vervanging toe. Ook is er een nieuw informatiebord voorzien.   

Rustpunt Tacozijl

De ingrepen die bij Tacozijl zijn voorzien, vergen wat meer voorbereidingstijd. De huidige toegang over een smal pad vanaf de dijk is volgens de stichting Joodse Begraafplaatsen minder fraai. De bezoeker komt nu feitelijk aan de achterkant de groene kamer binnen. Idealiter zou een andere toegangsroute mooier zijn, die loopt dan door een perceel weiland met een boog naar de begraafplaats. Ook het hekwerk is aan vervanging toe en mag wat sfeervoller zijn. Het liefst wil de stichting een rustpunt creëren waar bezoekers even kunnen zitten, de bijzondere plek in zich op kunnen nemen en het landschap ervaren. Een andere toegang maakt het tevens noodzakelijk het monument ter ere van de Joodse gemeenschap in Lemmer te herplaatsen. Er is tevens sprake van verfraaiing van de bomenrand die nu vooral uit balsempopulieren bestaat. Door de aanplant van struiken zoals Gelderse roos, meidoorn of sleedoorn oogt het groen niet alleen fraaier, de biodiversiteit neemt ook toe. De blootstelling aan de elementen heeft de zerken geen goed gedaan. Het is een wens om die opnieuw te graferen zodat de belettering weer leesbaar is. De korstmossen aan de achterzijde van de stenen kunnen dan blijven zitten omdat die vanuit natuuroogpunt ook waardevol zijn.   

Kerkuil

De kerkuil verblijft het liefst rondom het boerenland. Daar zit hij graag in schuren of kerktorens. Hij is dol op rustige en donkere schuilhoekjes voor overdag. Ze worden actief als het donker wordt, dan gaan ze op zoek naar een lekker hapje! De kerkuil krijst en blaast, het klinkt een beetje griezelig.

Ransuil

Hoe-oe! Ik ben de ransuil! Als de zon schijnt, zie je mij niet zo snel want dan doe ik een dutje hoog in de bomen. Zodra het donker wordt, ga ik op pad. Dan vlieg ik superstil door het bos op zoek naar een lekker hapje. Het mannetje maakt niet heel veel geluid, maar soms roept hij een beetje zeurderig: hoe-oe-oe. Het vrouwtje haar geluid is wat hoger en zachter.

Velduil

Velduilen zijn best bijzonder, ze jagen namelijk overdag en broeden op de grond! Ze eten het liefst kleine knaagdieren en jonge vogels. Ze hebben kleine pluimpjes op hun kop, maar die vallen vaak niet op. Veel geluid maken velduilen niet. Het mannetje roept tijdens de broedtijd “boe-boe-boe-boe-boe-boe-boe“. Maar dit hoor je eigenlijk nooit.

Bosuil

De bosuil is de meest voorkomende uil hier. Hij leeft in bomen met bladeren maar ook in bomen met dennennaalden. Je kan hem zelfs tegenkomen in parken of woonwijken! De bosuil broedt in boomholtes en begint al rond februari of maart met nestelen. Het geluid van het mannetje is een beetje spookachtig. Dit wordt vaak gebruikt in griezelfilms!

Steenuil

De steenuil is maar een kleintje, een beetje groter dan een merel. Zijn felgele ogen vallen op en ook zijn lichte ‘wenkbrauwen’ zijn niet te missen. En als je hem van achteren bekijkt, kun je even in de war raken. Want zijn achterhoofd lijkt heel erg op zijn voorhoofd! De steenuil maakt verschillende geluiden.

Oehoe

De oehoe is een supergrote uil, één van de grootste ter wereld! Hij is wel twee keer zo groot als de ransuil. In Fryslân kom je hem (nog) niet tegen. Hij heeft hele lange oorpluimen en grote gele ogen. Het mannetje heeft een zware stem en roept: “hoé-oe….“. Het vrouwtje roept zachter en wat hoger.

Weidevogelgeluiden herkennen?

Ook weidevogels hebben hun unieke geluid. De kievit, grutto en tureluur roepen allemaal hun eigen naam. Als je ze in ieder geval in het Nederlands benadert. Voor de scholekster geldt dit niet. Die heeft gewoon kabaal. Benieuwd wie welk geluid maakt? Beluister vogelgeluiden >>

Koudbloedige dieren

Insecten zijn ’s zomers op hun best. Dit komt omdat er in dit jaargetijde volop eten te verkrijgen is. Bloemen met heerlijke nectar en bladeren groeien als kool. Ook de zon is in de zomer op zijn warmst – en dat is erg belangrijk voor insecten. Het zijn namelijk koudbloedige dieren die zichzelf niet warm kunnen houden. Hun lichaamstemperatuur past zich aan, aan de temperatuur van hun omgeving. Om te kunnen groeien, vliegen en paren hebben ze veel energie nodig: die krijgen ze van warmte en voedsel. Vandaar dat ze in de zomer zo actief zijn. Denk maar aan bijen die honing maken of lieveheersbeestjes die druk bezig zijn met voedsel verzamelen en paren.

Belangrijke schakel voor biodiversiteit

Voor sommige mensen zijn insecten vooral kriebelbeestjes, maar ze zijn enorm belangrijk voor de biodiversiteit. Ze zijn niet alleen de opruimers van de natuur, op hun beurt zijn ze zelf ook weer voedsel voor veel andere dieren. Sommige soorten insecten zijn ook essentieel voor de bestuiving van onze groente- en fruitgewassen. Een belangrijke schakel in allerlei voedselketens! In de natuurgebieden van It Fryske Gea proberen we hiermee zoveel mogelijk rekening te houden bij het beheer. Hierbij kun je denken aan het mozaïekbeheer van graslanden, vroeg in het voorjaar en laat in het najaar maaien, het vroegtijdig uitvoeren van greppelbeheer en het laten liggen van dood hout.

Het leven van een insect

De meeste insecten – door wetenschappers ook wel imago’s genoemd – leven maar kort. Soms maar een paar dagen en als ze geluk hebben een paar maanden. In het najaar is er veel minder voedsel te vinden en wordt het kouder, waardoor ze minder energie krijgen en vaak dood gaan. Meestal hebben de imago’s dan wel gedacht aan de volgende generatie: ze leggen eieren en vervolgens leggen ze zelf het loodje. Maar dit geldt zeker niet voor alle insecten: sommige gaan wel in winterslaap of overleven de winter.

Insecten die overwinteren

Veel insecten vermijden het liefst de winter. Veel te koud, te droog, te guur en te extreem! Ze overwinteren liever als larve in de modder of als ei ergens in de vegetatie. Veel insecten hebben methodes ontwikkeld om de winter door te komen. Hieronder een aantal voorbeelden.

1. Het lieveheersbeestje

Op de zonnige dagen in het najaar gaat het lieveheersbeestje druk op zoek naar een fijne plek om te overwinteren. Dit doen zij het liefst in de natuur of in onze huizen: een perfecte overwinterplaats die lekker warm en beschut is. Via naden, kieren, spleten en ventilatieroosters komen ze onze huizen binnen. Of ze vliegen simpelweg door een openstaande raam of deur. Tijdens het overwinteren zitten ze vaak teruggetrokken in een hoekje of op een ander beschutte plek. In de natuur vind je ze geregeld in de strooisellaag, tussen afgestorven plantendelen, in groenblijvende heesters of in spleten in de schors van loofbomen of coniferen, in de bodem, in dood hout, in mos of graspollen.

Wist je dat?! Niet alleen lieveheersbeestjes zijn gek op dood hout. Andere dieren zijn er ook gek op: spechten, vleermuizen, boommarters, noem het maar op. Zij maken allemaal dankbaar gebruik van dode bomen of boomresten die blijven liggen. Daarom wordt er vaak bewust voor gekozen om het te laten liggen, zodat de natuur zijn gang kan gaan.

Wat je kunt doen om lieveheersbeestjes in de winter te helpen:

• Laat ze overwinteren in je huis: lieveheersbeestjes zijn kampioen in het bladluis bestrijden en verdienen een warm welkom in je huis. Zowel ’s zomers als in de winter voor hun winterslaap.
• Je kunt ook buiten een fijne plek voor ze creëren door een huisje voor ze te maken. Leuk om zelf te maken en je doet de lieveheersbeestjes er ook nog eens een plezier mee! Voorzie een kastje ter grootte van een vogelhuisje van gleuven en richt het in met wat droge bladeren of rolletjes golfkarton.

2. Vlinders

Zodra de dagen in september en oktober kouder worden gaan de vlinders in winterrust. Ze veranderen van gedaante en brengen de winter door als eitje, rups of pop. Een paar voorbeelden van dappere soorten die de winter doorbrengen in Nederland: de kleine vos, de dagpauwoog, de gehakkelde aurelia en de citroenvlinder. Zij komen ook in het voorjaar als eerste weer tevoorschijn.

Voor sommige vlinders is het in de winter ook te koud in Nederland. Zij vertrekken in het najaar naar Zuid-Europa of Noord-Afrika. De atalanta en de distelvlinder zijn voorbeelden die overwinteren in het zuiden en worden daarom ook trekvlinders genoemd.

Wist je dat?! De citroenvlinder een echte taaie is? Deze vlinder gaat gewoon ergens aan een blad of takje hangen en overleeft dit zelfs als de temperatuur onder nul komt!

Kijktip: in het voorjaar en in de zomer kun je heel veel verschillende soorten vlinders en libellen bewonderen in de Lendevallei en Delleboersterheide. Verstoor ze alleen niet in hun natuurlijke habitat, blijf op de paden en houd je aan de gedragsregels.

Wat je kunt doen om vlinders in de winter te helpen:

• Het kan gebeuren dat een vlinder in het najaar een plekje zoekt in jouw huis om te overwinteren. Lekker warm, maar niet goed voor de vlinder. Ze blijven hierdoor actief en verbruiken veel meer energie dan nodig. Als dit gebeurt raden we je aan om ze voorzichtig te vangen in een glas en vrij te laten op een beschutte plek.
• Je tuin winterklaar maken? Doe dit liever niet! Laat uitgebloeide planten zoals ze zijn, maai het gras niet en laat bladeren en takken lekker liggen. Wacht hiermee tot het voorjaar. Alle eitjes, rupsen en poppen overwinteren graag in je tuin tussen de beplanting of afgevallen blad. Overigens net zoals vele andere dieren, waaronder eekhoorns en egels.
• Vlinders die in ons land overwinteren zoeken graag beschutte plekjes op. In schuurtjes, rommelzolders of tussen de bladeren. Je kunt ze hierbij ook een handje helpen door zelf een vlinderkastje te maken. Dit kun je van hout maken, maar ook van een oud melkpak. Beplak het pak met groen papier, maak 3 spleetjes aan de voorkant van 1 cm breed en 5 cm lang en maak een deurtje van 5 bij 5 cm aan de achterkant. Beplak het vervolgens met blaadjes, plaats een stuk schors in de binnenkant en hang het op een zonnige plek!

3. Honingbijen

Honingbijen worden niet voor niets ‘queen of the sun’ genoemd. In de zomer voelen zij zich optimaal. De een is bezig met het schoonmaken van de raten, de ander met het halen van nectar en weer iemand anders met het voeren van de jonge bijen. In tegenstelling tot in de winter. Dan hebben ze allemaal één taak: het warm houden van elkaar. Ze kruipen tegen elkaar aan, vormen een bol (tros) en gaan wapperen met hun vleugels zodat er warmte en honing ontstaat.

Wist je dat?! In de zomer bestaat een bijentros vaak uit zo’n 60.000 bijen, in de winter nog maar uit 10.000. Omdat de voorraad honing beperkt is, vindt er ieder najaar de darrenslacht plaats. Mannetjes worden dan naar buiten gedreven door de ‘werksters’. Ook worden er minder eitjes gelegd zodat het volk van nature slinkt.

Wat je kunt doen om honingbijen in de winter te helpen:

• Net zoals alle andere insecten en dieren zijn honingbijen ontzettend blij met een niet-opgeruimde herfsttuin. Ze overwinteren onder de grond en zijn gek op holle stengels, hout, een kier tussen de klinkers of een kleine spleet in stenen.
• Creëer zelf een plek waar de bijen kunnen overwinteren door een bijenhotel te maken. Deze kun je heel gemakkelijk maken door blokken hout met gaten erin op een zonnige plek te leggen. Pak een stammetje, blok, plank of iets anders en boor daar een flink aantal gaten in. Leg het in de zon en als er voldoende bloeit in de buurt is de kans groot dat de bijen zich hier gaan nestelen. Ze kunnen hier ook in overwinteren!
• Zorg ervoor dat je bloemen in je tuin hebt die vanaf het vroege voorjaar tot het late najaar bloeien. In deze periodes is er vaak minder voedsel te vinden. Vaste planten zijn ideaal en ook voor onkruid geldt: laat lekker staan! Dit zijn vaak goede drachtplanten (een plant die in de vorm van nectar en pollen voedsel levert) voor bijen.

Insectenhotel maken

Om meerdere insecten te helpen in de winter kun je een insectenhotel maken. Deze kun je zo groot of klein maken als je zelf wilt. Maak gebruik van allerlei natuurlijk materiaal om je hotel te vullen en verwelkom verschillende insecten in je hotel! Hoe je zo’n insectenhotel maakt lees je hier. Succes!

Denk ook aan de andere dieren in de winter

Er zijn nog veel meer dieren die jouw hulp kunnen gebruiken om te overwinteren! Denk ook eens aan de eekhoorn, egel of de vogels. Maak eens een vogeltaartje of andere vogelsnacks voor in de tuin.

Waarom je eekhoorns vaker in de herfst ziet

Misschien is het je al wel opgevallen, maar het zijn drukke tijden voor de eekhoorn in de herfst! Vooral in de vroege ochtend of in de namiddag zie je ze vaak door tuinen en bossen rennen, zoekend naar voedsel om hun wintervoorraad aan te vullen. In tegenstelling tot veel andere dieren, houdt een eekhoorn geen winterslaap. Deze kleine acrobaten blijven ook in de koude wintermaanden actief. Alleen als het echt slecht weer is met storm, regen of sneeuw, blijven ze hooguit een paar dagen in hun nest. Een goede voedselvoorraad is dus van levensbelang voor de eekhoorn.

Wat eten eekhoorns?

Eekhoorns zijn gek op hazelnoten, beukennootjes en tamme kastanjes. Ze verzamelen ook graag bepaalde paddenstoelen, zaden, bessen, eikels, dennenappels en boomschors. In de herfst zijn ze volop in de weer met het verzamelen van voedsel. Ze eten deze periode veel meer, zodat ze wat bij te zetten hebben in de winter. Maar ze verstoppen ook voedsel voor een later moment, bijvoorbeeld onder de grond of in een boomholte.

Wat kan ik doen om de eekhoorn de winter door te helpen?

Je kunt de eekhoorn op verschillende manieren de winter door helpen. Zo kun je bijvoorbeeld je tuin natuurlijk inrichten, zodat het een geschikt leefgebied wordt voor eekhoorns (en andere wilde dieren). Verder kun je:

• Een aantal grote bomen in je tuin plaatsen. Eekhoorns zijn gek op de hazelaar, notelaar, tamme kastanje beuk en inheemse eik. Hier maken ze graag hun thuis van.
• Een kommetje met water in de tuin zetten, zodat ze voldoende kunnen drinken. Het favoriete kostje van de eekhoorn bevat namelijk niet voldoende vocht. Probeer deze wel op een plek te zetten waar andere huis- en roofdieren niet bij kunnen. Eekhoorns zijn echte acrobaten, dus er is vast een plekje te vinden!
• Eekhoorns bouwen zelf nesten van takken, mos en grassen in de kroon van een boom. Je kunt ze ook een handje helpen door zelf een nestkast te kopen of bouwen. Deze kun je vervolgens zo hoog mogelijk (minimaal 4 meter) in de boom hangen. Zorg er alleen voor dat de ingang niet naar het zuidwesten of westen wijst. Als ze het nestje accepteren slepen ze het zelf vol met takjes, mos en grassen. Met een beetje geluk bevalt het zo goed dat je komend voorjaar baby eekhoorns in je tuin hebt lopen!
• Je kunt zelf eekhoornvoederplekjes maken. Verzamel hazelnoten, beukennootjes, tamme kastanjes of ander voedsel dat een eekhoorn graag eet. Hang dit in een boom en zorg ervoor dat de vogels er niet bij kunnen. Maak bijvoorbeeld een klapdeksel op het voerbakje. Dit is voor eekhoorns geen probleem.

Help meer dieren de winter door

Wil je nog meer dieren de winter door helpen? Dieren zoals egels, vogels en insecten kunnen ook goed je hulp gebruiken. Maak eens een vogeltaartje of andere vogelsnacks voor in de tuin.