Een slimme huizen-nestbouwer

De huiszwaluw heeft een erg toepasselijke naam, want hij bouwt zijn nest tegen de gevels van huizen, vlak onder de dakgoot. Daarnaast broeden huiszwaluwen ook wel onder bruggen. Van oorsprong was dit behendige vogeltje gebonden aan rotsen, maar hij heeft zich helemaal aan onze omgeving aangepast. Het nest van een huiszwaluw wordt gebouwd van aarde en klei, maar net wat voorhanden is, vermengd met zwaluwspeeksel. Zo wordt snavel voor snavel een halve bol tegen de muur gemetseld, met maar een kleine opening. Voor één nest zijn tot wel duizend bolletjes nodig, een behoorlijke klus dus.

Samenwerken voor het familieleven

Het mannetje begint vaak met de nestbouw, en als de vrouw het goedkeurt, bouwen ze samen verder. Het nestje wordt van binnen bekleed met strootjes en vaak witte veertjes. Is het kraambed klaar, dan worden er vaak in een paar dagen vier hagelwitte eitjes gelegd. Beide ouders broeden om en om op deze eitjes. Echt teamwork! Na twee weken kruipen de kleine kale jongen uit het ei, waarna het harde werk pas echt begint! De huiszwaluwkuikentjes hebben heel veel insecten nodig om te groeien en de ouders zorgen voor de aanvoer hiervan. Hoe groter ze worden, hoe meer honger ze krijgen. De grote jongen verdringen zich dan om het beste plekje in de nauwe nestopening te krijgen. In seizoenen met goed weer en veel insecten kunnen twee nestjes achter elkaar worden uitgebroed. De jongen van het eerste nest helpen dan vaak mee en slapen ’s nachts ook nog thuis. Het is dus een gezellige boel in die kleine nestkom.

Wie niet groot is moet slim zijn

Huiszwaluwen broeden het liefst met elkaar in een grote kolonie. Dat oogt heel gezellig, maar is vooral handig om vijanden te verjagen. In je eentje begin je als zwaluw niks tegenover een sperwer of een boomvalk. Met elkaar kan je zo’n rover wel aan. Het is erg de moeite waard om eens de tijd te nemen om het wel en wee in zo’n kolonie te bekijken. Er gebeurt namelijk ontzettend veel. En de zwaluwen blijven niet alleen braaf in hun eigen kommetje, soms wordt er ook een bezoekje gebracht aan de buurvrouw, of als de buren niet thuis zijn wordt er wat nestmateriaal geleend.

Geen stront, maar een plankje onder de kont

Niet alle mensen vinden het fijn om nesten van huiszwaluwen tegen de gevel te hebben. Het vrolijke gekwetter is niet het probleem, de uitwerpselen vaak wel. Huiszwaluwen zijn erg netjes op hun eigen huisje, en poepen dus vlak over de rand. Dat leidt tot stront op de grond. Of auto, fiets en alles wat er onder het nestje staat. Gelukkig is daar een hele simpele oplossing voor: een plankje tegen de muur onder het nest.

” Skytsje skjin binne se, krekt as de minsk! Gelokkich kinne beide prima yn/ oan ien hûs libje mei de oplossing fan in stikje hout. Sa as op de foto te besjen is. “

Door droogte is het aanmodderen

Het is voor huiszwaluwen niet altijd gemakkelijk om een nestje te bouwen. Vaak worden oude nesten weer gebruikt en opgeknapt, maar soms zijn ze in de winter ingestort of van de muur gevallen. Dan moeten ze op zoek naar modder. In droge jaren kan dit voor problemen zorgen, omdat de aarde dan niet vochtig genoeg is om er stevige specie van te maken. Mensenhulp kan het verschil maken. Eén manier is bijvoorbeeld om een klei- of leemplaatsje te maken die je vochtig houdt, maar langs de sloot een stukje grond kaal maken werkt ook! Daarnaast kan een kunstnestje worden gekocht voor aan de muur. Huiszwaluwen maken hiervan meestal dankbaar gebruik. In onderstaande video zie je hoe zwaluwen langs de waterkant modder voor hun nestje vinden!

De tips nog even op een rij

• kijk of er zwaluwen in de buurt van je huis zijn (die wellicht een nestplek zoeken)
• huiszwaluwen hebben een voorkeur voor witte/ lichte dakoversteken
• bevestig een plankje tegen de muur om geen overlast van zwaluwpoep te hebben
• leg een vochtig modderplaatsje aan/ afplaggen van begroeiing langs waterlijn
• koop kunstnestjes voor aan de muur

Een kleine moeite, maar voor de zwaluwen én jezelf een groot plezier!

Henk de Vries
(directeur It Fryske Gea)

Een sociale boef die graag in It Fryske Gea vertoeft

Allereerst is het goed om te weten dat de das na eeuwenlange vervolging bijna was uitgeroeid in Fryslân, maar begin jaren negentig terugkeerde. Met behulp van de Stichting Das & Boom zijn er enkele dassen geherintroduceerd in de buurt van nog bestaande oude burchten. Bij It Fryske Gea was dit op de Delleboersterheide en in het Rysterbosk. Dit zijn mooie plekken voor de das. Ze houden namelijk van droge zandgronden, bosjes en houtwallen. Burchten liggen ook altijd in de buurt van gras/ akkerland en schoonwater, dat biedt voedsel, uitzicht en noodzakelijk drinkwater. Zo ook de burcht op de beelden!

Gelukkig vind je ze tegenwoordig op veel meer verschillende plekken in Fryslân, ook in onze natuurgebieden. Een tijd terug is er een dassenburchttelling geweest van de Provincie Fryslân. We telden er tientallen. Er vanuit gaand dat er in elke burcht één of meerdere dassen leven heb je het al gauw over honderden dieren. Ze leven vaak in families van 3-6 dieren bij elkaar, maar jonge mannetjes gaan op een gegeven moment op ‘zichzelf’ wonen.

Veilig thuis in de dassenburcht

Zoals wij de voordeur achter onze kont dichttrekken voor wat eigen ruimte, zo trekt de das zich terug in zijn dassenburcht. En deze ondergrondse burchten zijn geen kleine optrekjes. Ze worden soms wel tientallen jaren gebruikt, waardoor er steeds verder aan gebouwd wordt. Dassenburchten kennen meestal 3 tot 10 of meer in (en uit)gangen en ze bestaan uit een gangenstelsel van tientallen meters met meerdere ‘kamers’. Voldoende ruimte om te delen met anderen. Het is dan ook geen uitzondering dat dassen samenleven met vossen of konijnen. Ze voorzien de kamers zelfs met nuttige decoratie in de vorm van nestmateriaal. Denk hierbij aan droog gras, mos, blad en dennennaalden. Dit verzamelen ze tijdens droge nachten in de omgeving en trekken het achterwaarts de burcht in.

Aan de buitenkant van, vooral de oude, dassenburchten zie je vaak duidelijke sporen lopen. We noemen dit ook wel wissels. Daarnaast kan je een bewoonde burcht herkennen aan sporen van ‘gemorst’ nestmateriaal. Dit zie je ook duidelijk op bovenstaand filmpje. Hierin schuift de vrouwtjesdas het nestmateriaal bij elkaar met de voorpoten. Dit is waarschijnlijk voor de kraamkamer, want we hebben hier hopelijk te maken met een kraamburcht waar straks jongen worden geboren.

Verdekt opgesteld, maar waardevol voor de natuur

Hoe sociaal de das is in de omgang met andere dieren, zo schuw is hij ten aan zien van de mens. We krijgen ze dan ook maar zelden te zien. Bij onraad of verdachte geluiden en geuren blijft hij binnen. It Fryske Gea communiceert daarom niet over de exacte locaties van dassenburchten. De mens is eeuwenlang een grote vijand geweest van de das en dat zijn dassen nog niet vergeten. Ga daarom ook niet op zoek naar dassenburchten in de natuur!

Wij zijn erg blij met de aanwezigheid van deze grootste marterachtige van Nederland en willen dit graag zo houden. De das is niet alleen erg mooi met zijn zwart/wit gestreepte boevenpak, maar heeft ook een interessante leefwijze, zoals de beelden laten zien. Daarnaast zorgt hij door zijn graverij in bosgebieden voor open plekken, maar ook natuurlijke verjongeng (kiembed) en dus meer gevarieerde bossen. Dit komt onder andere door de pitjes van vruchten / bessenstruiken die hij uitpoept. Dit eet hij graag, maar ook (regen)wormen, kevers, bessen, graan, mais, paddenstoelen, muizen, kikkers… en nog veel meer. Je kan het bijna een alleseter noemen. Helaas soms ook beschermde (weidevogel)eieren.

Voortplanting enzovoorts…

En dan nu de grote hamvraag. Is de vrouwtjesdas die we op de beelden zien drachtig? Dat weten we niet. Dat er iets gaande is, dat wel!

Op de beelden zie je één vrouwtjesdas en twee mannetjes die haar het hof proberen te maken. Dit gaat gepaard met mooie sociale gebaren, zoals konten tegen elkaar aanwrijven, om elkaar heen draaien, paren, maar ook gevechten tussen de mannetjes. ‘Fuort do, dit wyfke is fan my!’, Een duidelijk signaal van één van de mannetjes. Ze besluipen elkaar en wachten af wat het vrouwtje doet. Dassen zijn niet strikt monogaam, maar blijven wel vaak levenslang samen. Het ritueel herhaalt zich dan ook meerdere dagen. Verder zien we het vrouwtje bij de burcht druk in de weer. Ze verzamelt nestmateriaal, maakt ruimte in de burcht en drinkt water uit de sloot. Hard werken maakt dorstig.

Je ziet helaas niet aan het uiterlijk van de das of ze drachtig is. Wel is het de periode van de paartijd. Hierbij moeten we ook vertellen dat de eicel zich meestal in december vastzet, waarna er na zeven weken twee a drie jongen worden geboren. Vaak tussen half januari en maart. De paring op de beelden zorgt dus waarschijnlijk pas voor jongen in 2021. Mochten er nu ook jongen uit het nest komen, dan heeft de bevruchting al in 2019 plaatsgevonden. Pyt houdt, de familie das op gepaste afstand in de gaten en, ons allemaal op de hoogte. Wordt vervolgd!

Het sperwermannetje is een onderdeurtje en qua grootte vergelijkbaar met een kraai. Ze voeden zich met vinken, groenlingen en mezen. Vrouwtjes zijn bijna twee keer zo groot en jagen dan ook op grotere vogels zoals lijsters, Turkse tortels en gaaien. Sperwers gaan doldriest te werkbij de jacht. Met hoge snelheid plukken ze hun prooi uit de lucht, soms gaan ze zo op in het verschalken van hun buiten dat ze met prooi en al tegen boom of ruit aankappen. De sperwers zijn standvogels die in de winter gezelschap krijgen van soortgenoten uit het hogere Noorden. Omdat zij zich doorgaans schuilhouden in de boomkruinen is de winter, als het meeste blad op de grond ligt ,een goede tijd om de vogels waar te nemen. De sparren en dennen in de Schaopedobbe bieden dan nog enige beschutting.

Het prooiaanbod bepaalt hoe het met de sperwer gaat

De sperwer slaat vogels (is het pakken van de prooi) vooral in bossen en tuinen van dorpen. In de winter is de hoog op zijn poten staande vogel zelfs nog weleens op de voedertafel aan te treffen. Met zijn scherpe klauwen heeft de volhardende jager goed grip op zijn roofbuit. Het is trouwens onzin te denken dat roofvogels schuldig zijn aan het uitroeien van hun prooien. Het zijn juist de prooien die bepalen hoe het met de roofvogels gaat. Als er veel voedselaanbod is, leggen ze meer eieren en worden de jongen groot. Bij voedselschaarste legt een sperwerpaartje weleens helemaal geen eieren, net als de buizerd of havik. Soms schakelen ze ook over op andere prooien die wel in voldoende mate voorhanden zijn.

Verstopt in een dichte boom of struik

De sperwer heeft een glijdende vlucht, waarbij hij hoogte verliest. Dit is anders dan de havik die in een rechte lijn blijft vliegen. Daarnaast bouwt een sperwer jaarlijks een nieuw nest, doorgaans wel in de buurt van de oude broedplaats. Vaak is dat nest dicht tegen de stam aan geplaatst of in een dichte struik. De voorkeur gaat uit naar een dicht, jong bos met fijnspar en lariks. Die mix is in de Schaopedobbe voorhanden.

De jongen komen uit de in de piektijd van het uitvliegen van hun hoofdmaal, mezen. In het dichte bos jagen vader en moeder op vogels vanaf een zitplaats die ze steeds verruilen voor een andere hinderlaag. Onderwijl kijken en luisteren ze goed om een geschikte prooi te detecteren. De wintergasten vliegen vanaf maart tot april weer terug naar hun broedplaatsen in Scandinavië en Noord-Rusland.

Populariteit

Na het verbod op giftige landbouwstoffen nam het aantal sperwers weer toe. Sinds 2000 neem het aantal weer af, waarschijnlijk door toename van haviken, een belangrijke concurrent en geduchte vijand van de sperwer, en door een afname van zangvogels in het boerenland en op de Veluwe. Ook het op grote schaal dunnen of kappen van naaldbos werkt niet in het voordeel van deze energieke rover. De sperwer leeft verborgen en is vrij schuw, dat maakt hem lastig te spotten. Het aantal broedparen in Nederland bedraagt zo’n 4000 tot 5000.

Leuk weetje is dat de naam sperwer komt van spreeuwenarend, wat genoeg zegt over zijn vroegere favoriete menu. De overstap naar mezen maakt duidelijk dat de vogel niet al te kieskeurig is.

Meer lezen?

Benieuwd wat Fokke Bosker nog meer te weten is gekomen tijdens zijn tocht door de Schaopedobbe en andere gebieden in It Fryske Gea? Je leest het in de Friesland Post.